GH-2024-4 Middeleeuws muurwerk van kasteel Gemert
R i a B e r k v e n s
De bouwplannen op het kasteel van Gemert gaan niet alleen over verbouw en sloop bovengronds, maar er wordt op het voorplein ook voorzien in aanpassingen in de ondergrond. Dat betekent dat er vooraf archeologisch onderzoek plaatsvindt. Het vooronderzoek is al eerder gestart en het eigenlijke onderzoek is uitgevoerd in het najaar van 2024. De volledige resultaten daarvan zullen in de toekomst beschikbaar komen, maar nu kunnen we alvast iets van de eerste resultaten laten zien.
In juli 2024 is een proefsleuven-onderzoek en een archeologische begeleiding uitgevoerd. De aanleiding voor het onderzoek was het voornemen om nieuwbouw te realiseren, waaronder een wellness op het voorplein van de hoofdburcht en een aanbouw ter plaatse van de jezuïetenvleugel. Een deel van de wellness bevindt zich op de plaats van de inmiddels gesloopte kapel. Voor de wellness zal circa drie tot vijf meter onder het huidige loopvlak worden verstoord. Het proefsleuven-onderzoek moet vaststellen of er in de ondergrond archeologische waarden aanwezig zijn. Als dat het geval blijkt te zijn, moet er een besluit genomen worden of deze waarden in de grond bewaard moeten blijven of dat ze verder archeologisch onderzocht moeten worden.
Het vooronderzoek
Het kasteel van Gemert werd vanaf omstreeks 1400 gebouwd. In eerste instantie was het hoofdgebouw een vierkante dichte burcht die omringd werd door een gracht. Verwacht werd dat deze gracht met de brug eroverheen op de plaats lag van de geplande wellness. Rond 1734-1745 is het hoofdgebouw van het kasteel boven de kelderverdieping grotendeels gesloopt en weer opgebouwd op de oude kelderverdieping als een U-vormig kasteel. Ook op het voorplein kunnen onder andere bijgebouwen en waterputten gelegen hebben. Bij het archeologisch vooronderzoek op de voorhof en op de plek van de gesloopte kapel zijn drie proefsleuven aangelegd. De aangelegde vlakken variëren sterk in diepte, van 0,8 tot 2,8 meter onder het loopvlak. Dat is het gevolg van de sterke ophoging in de loop der eeuwen. Onder de kapel werd het natuurlijke dekzand nog niet bereikt, omdat daar de binnengracht lag. Op de linker plattegrond op pagina 2 hiernaast zijn de proefsleuven getekend met de nummers 1 t/m 3. De lichtblauwe blokken op het rechter kaartje geven de plaats aan van de vroegere binnengracht met in rood de plek van de brug.
Bij het vrij beperkte onderzoek zijn voornamelijk muurfunderingen aangetroffen. Een aantal sporen behoren tot de resten van een eerdere fase van het kasteel. Het gaat hier met name om muurwerk van vaak hergebruikt laatmiddeleeuws bouwmateriaal (kloostermoppen), die met zachte kalkmortel zijn gemetseld. De meest bijzondere sporen bestaan uit resten van een vermoedelijk laatmiddeleeuwse muur naast de grachtvulling. De sporen van de muur laten meerdere fases en mogelijke reparaties zien. Vondsten uit de gracht geven een datering in de 17-18e eeuw. De onderkant van de gracht is niet bereikt door opkomend grondwater. Aangezien de aanwezige archeologische waarden bedreigd worden door de voorgenomen bodemingrepen, heeft de gemeente besloten dat er voorafgaand aan de nieuwbouw een opgraving moet plaatsvinden. Omdat in alle werkputten archeologische sporen zijn aangetroffen, gaat het om het hele plangebied. Daarbij heeft de gemeente aangegeven om zoveel mogelijk aanwezig waardevol muurwerk in situ te behouden en in te passen in de toekomstige bouw. Substantieel muurwerk mag alleen verwijderd worden met goedkeuring van de gemeente.
Start van het onderzoek
In september 2024 is het archeologisch onderzoek op het binnenplein en het voorplein van het kasteel van start gegaan. Er werd direct al op meerdere plaatsen oud muurwerk aangetroffen. Op het binnenplein van het hoofdgebouw werden flinke fundamenten aangetroffen van de voormalige middeleeuwse hoofdingang van het hoofdgebouw. Daarnaast werd de brug over de binnengracht aangetroffen en op het binnenplein ook kademuren van diezelfde binnengracht. Er zijn uiteraard nog meer resultaten te melden, maar omdat het onderzoek niet is afgerond kunnen we op die resultaten niet vooruitlopen. Als het eindrapport is opgeleverd, zal dat een reden zijn om op het onderzoek uitgebreider terug te komen. We volstaan nu met een paar foto’s die een beeld geven van de opgravingen.
Bronnen:
- Transect, archeologisch onderzoek en advies, Tussenverslag Gemert, Kasteel Gemert Gemeente Gemert-Bakel (NB). Een inventariserend veldonderzoek d.m.v. proefsleuven, karterende en waarderende fase, juli 2024.
- Econsultancy, Addendum Programma van Eisen. Specifiek voor een proefsleuvenonderzoek met een eventuele doorstart naar een opgraving ter plaatse van de wellness en Jezuïetenvleugel bij Kasteel Gemert en opgraving – archeologische begeleiding van het kapel in Gemert Gemeente Gemert-Bakel.
- Econsultancy, Plan van Aanpak, Kasteel Gemert opgraving Wellness en Hoofdburcht.
- Econsultancy, Weekrapport week 37 en 38 opgraving kasteel Gemert te Gemert, gemeente Gemert-Bakel.
FOTOBIJSCHRIFTEN:
Bij opgravingen is de fundering van de toegangspoort van het vijftiende eeuwse hoofdgebouw blootgelegd.
Locatie van de onderzoeksgebieden, proefsleuven en archeologische begeleiding. (kaartje Econsultancy)
Voorlopige plattegrond van het onderzoek in september 2024. (kaartje Econsultancy)
Het hoofdgebouw, zoals het in de middeleeuwen werd gebouwd. Het hoofdgebouw was geen U-vorm, maar een gesloten vierkant. De vooruitgebouwde hoofdingang werd in de 18de eeuw verwijderd.
Fundamenten van de middeleeuwse hoofdingang van het hoofdgebouw.
Ondanks de wens om muurwerk te behouden, werd de brug verwijderd. Ook het fundament van de oude hoofdingang tussen de twee poortpijlers is gedeeltelijk weggehaald. (foto Rijksdienst Cultureel Erfgoed)
Delen van de brug over de binnengracht van omstreeks 1740 met hergebruikte materialen van de oude brug. (foto Econsultancy)
De brug over de binnengracht, zoals aangetroffen in oktober 2024. (foto Econsultancy)