GH-2025-2 Fellenoord: een scherpe verklaring

KLIK HIER VOOR PDF-bestand

Ad Otten

Fellenoord is een Gemertse oude naam aan de splitsing van het Kruiseind in de Pandelaar (richting Erp) en de Deel (richting Boekel); een plaatsnaam die al gebruikt werd in de middeleeuwen. Het zoeken naar een passende naamsverklaring is altijd weer een uitdaging. Wat betekent Fellenoord?

Het toponiem Fellenoord is niet alleen in Gemert bekend, maar het komt ook voor in Brabantse plaatsen als Eindhoven, Boxtel, Drunen en op beslist nog heel veel meer plaatsen elders in het Nederlandse taalgebied. In alle laatstgenoemde plaatsen zijn in het verleden verklaringen gegeven – denkelijk allen van elkaar overgeschreven – als die van “woeste, gevaarlijke plaats”. En dat zonder daarvoor een degelijke verantwoording te leveren. ‘Fellen’ lijkt me wat al te gemakkelijk uitgelegd als ‘woest en gevaarlijk’ en ‘oord’ als ‘plaats’. Echt zaak om eens wat uitgebreider voor Fellenoord te gaan zitten. Zeker nu die naam, heden ten dage alweer een flink aantal jaren, ook gebezigd wordt als huisnaam in de zuidpunt van de Pandelaar.

Oord is (ook) scherp en spits

In het Woordenboek van de Nederlandse Taal (WNT), deel 11 (1910) vinden we maar liefst vijftien kolommen met betekenissen voor ‘oord’. Hieronder volgen daaruit alvast een paar mij direct aansprekende teksten:
– “De oorspronkelijke betekenis van ‘oort’ was in alle Oudgermaanse dialecten: spits eener speer, dat met het in onbruik raken van het wapen zelf in het Nieuwnederlandsch is teloorgegaan.”
– “In Noord-Brabant kan ‘oord’ ook wel punt van een mes, zeis of zicht betekenen.” Het woord ‘scherpoordig’ komt vervolgens ter sprake als zijnde ‘scherphoekig’ en uit het Middelnederlandsch ook ‘die orde (= hoek) van den scilde’. Oord kan dus ook ‘hoek’ betekenen. En met ‘die orde van den scilde’ is niets anders dan de (spitse) punt van een wapenschild bedoeld. Kijken we met deze bovenstaande gegevens naar de plattegrond van het Kruiseind, waar die zich splitst in Pandelaar en Deel, dan zien we de (scherpe) hoek die de wegensplitsing daar ter plaatse vormt als een wel heel ‘scherpoordige’ splitsing. Een gelijkaardige ‘scherpoordige’ wegensplitsing vinden we ook op oude wegenkaarten tussen Eindhoven en Woensel, waar we de huidige Fellenoord bij het station aantreffen. En verdorie wanneer je vervolgens googled naar Fellenoord in Boxtel, dan levert je dat meteen een kaartje uit het begin van de 19de eeuw waar vanuit de dorpskom Boxtel één van de wegen van een opvallende ‘scherpoordige’ wegensplitsing de naam draagt van Fellenoord. Dat is de latere Eindhovenseweg in Boxtel.

De Fellenoord aan Het Kruis

Wanneer we nu uit een lijst van Martien van der Wijst1 de Gemertse toponiemen van circa 1589 “aent Cruijs aen den Fellenoort” en “aen de Fellenoordt in de Pantelaer” en uit mijn eigen aantekeningen (1527)2 “den Fellenorde in die Deelstraet” onder de loep nemen, dan hebben we hier verwijzingen naar beide poten van de scherpe hoek die nu nog steeds bijeenkomen op de plek waar we vandaag het keske aan het Kruiseind treffen. De ‘gevaarlijke’ dan wel ‘woeste’ en/of ‘onontgonnen’ betekenis voor Fellenoord is hier toch echt niet op zijn plaats. In de middeleeuwen is dit al bebouwd gebied. En dat is beslist zo ook het geval in Eindhoven, Boxtel en Drunen.

Huijs en hof After den Oude Fellenoert in 1436

Aan de hand van vele tientallen schepenakten uit Gemerts Rechterlijk Archief lijkt het almaar aannemelijker dat het toponiem Fellenoord in Gemert echt gesitueerd moet worden als zijnde gelegen in de scherpe hoek van de wegensplitsing naar respectievelijk Erp (Pandelaar) en Boekel (Deel). En dat inclusief een flink en gesloten achterland naar beide zijden. Dat leidt vervolgens ook tot de bevinding dat de daar in de 15de en 16de eeuw gelegen bebouwing eigendom was van gezeten en gerespecteerde inwoners van Gemert. Een direct aansprekend gegeven dateert uit 1436 en betreft ene Kathelijn, dochter van wijlen Heer Gevart van Hanert, voorheen commandeur van het Huis van de Heren Theutonen van de Biezen. Zij blijkt de eigenares van een huis gelegen in de (scherpe) hoekpunt van de wegensplitsing die wordt aangegeven als “huijs ende hof in Gemert After den Oude Fellenoert”.3 Zij blijkt niet onbemiddeld gezien het feit dat zij haar kinderen Willem en Beel na haar overlijden alvast jaarlijks tien mud rogge kan toe bedelen uit haar huis en hof. Het zijn weliswaar natuurlijke (=bastaard)kinderen, maar hun vader is bepaald een vooraanstaand man in de regio. Het is wijlen Lucas Meeussoen van Arlebeke! Zo rond 1390 is hij immers de schout van Gemert. En tevens leenman van de Commanderij van de Duitse Orde in Gemert. Of de huizinge van Kathelijn, het vroegere lief van de Gemertse commandeur, indertijd de enige bebouwing was After den Ouden Fellenoort, dat is vooralsnog de vraag. In 1472 is sprake van een huis ende hof en aangelegen land ‘aen den Fellenoert’ op een perceel dat bijna anderhalve hectare beloopt.4 In 1486 heeft men het vervolgens over een huis, schuur, hofstad en bijbehorend erf in Gemert naest de plaats genaamd Fellenoirde.5 Rond die tijd is in de zogeheten Bossche Protocollen ook sprake van een Gemertse familie met de familienaam Van den Fellenoert, met onroerend bezit in het centrum van Gemert in de buurt van het kasteel (nu: Ridderplein-Kerkstraat). Mogelijk nabestaanden van Vrouwe Kathelijn en de Commandeur? Dat zou zomaar kunnen.

Tot besluit: verklaring voor Fellenoord

De Fellenoord in zijn algemeenheid betreft een scherphoekig gebied of perceel. In Gemert is ‘t het grondgebied dat van oudsher uitloopt in een scherpe hoek tussen Pandelaar en Deel. Precies in die scherpe hoekpunt stond al rond 1500 een kruisbeeld. Exact in de as van de weg, precies daar waar die ophoudt en overgaat in Pandelaar naar de ene kant en Deel naar de andere kant. Dat is de plek die we vandaag de dag nog steeds kennen als het eind van het Kruiseind. En het eindpunt van het Kruiseind valt in Gemert van oudsher samen met het ‘scherpe’ beginpunt van het gebied Fellenoord. Dat het kruisbeeld op initiatief van de buurtschap vervangen wordt door uiteindelijk in 1911 een keske met vier nissen doet daar niets aan af. In één van die nissen komt opnieuw een kruisbeeld, opnieuw exact in de as van de weg. Het Kruiseind blijft het algemeen gekende Kruiseind. Pas in 1990 zal door onachtzaamheid het keske worden verplaatst en enigszins gedraaid. Eigenlijk was het de bedoeling om daar een rotonde aan te leggen. Dan wordt de vraag gesteld of het niet goedkoper is om gewoon ‘t keske wat te verplaatsen? En meer ruimte te scheppen voor het verkeer. Dat kon natuurlijk ook, als het Kruiseind maar het Kruiseind zou blijven. Wat Kruiseind? Hoezo Kruiseind? Niemand dacht nog aan een kruis exact in de as van de weg die het Kruiseind markeerde. En al helemaal niet aan de geheel vergeten scherphoekige Fellenoord die meepesant vervaagde. Maar… de naam is teruggekomen als huisnaam op een perceel dat zes- à zevenhonderd jaar geleden die naam ook al droeg. Op initiatief van buurtbewoners werd het Keske opgeknapt en een stukje verplaatst, zodat het verkeer er beter langs kon.

Noten:

1. Martien van der Wijst, Gemertse toponiemen van 1366 tot 1802, in Gemerts Heem nr.42, lente 1971, blz. 3-12.
2. Gemeentearchief Gemert-Bakel, Rechterlijk Archief Gemert, Gemert R102 d.d. 27.2.1527.
3. Bossche Protocollen R1206 folio 195 dd 7-7-1436.
4. Bossche Protocollen R1241 folio 371v dd 3-8-1472.
5. Bossche Protocollen R1254 folio 293 dd 26.5.1486.

FOTOBIJSCHRIFTEN:

Het Kruiseind zoals het er in 1916 uitzag.

 Het Keske met op de achtergrond de woning waarop de naam Fellenoord te lezen is.

 Op het kaartje is te zien hoe het Kruiseind zich splitst in Deel en Pandelaar en daarin een driehoek vormde.

 Het Keske aan het Kruiseind voor het in 1990 bij een opknapbeurt enkele meters werd verplaatst.